Menşe şahadetnamesi, A.TR, EUR.1 ve EUR-MED: hangi belge, kim düzenler, hatalardan nasıl kaçınılır
İhracatçılar çoğu zaman “menşe şahadetnamesi” ister; oysa alıcının ihtiyacı A.TR, EUR.1 veya fatura üzerinde menşe beyanı olabilir. Her belge farklı bir şeyi kanıtlar ve farklı kurallarla düzenlenir. Bu rehber hangi belgenin hangi sevkiyata uyduğunu, Türkiye’de kimin ve nasıl düzenlediğini, ne kadar geçerli olduğunu, alıcının gümrük tercihini kaybettiren hataları ve alıcı ya da akreditif için apostil, konsolosluk tasdiki veya tercümenin ne zaman gerektiğini anlatır.
Dört belge, dört ayrı işlev
149 Seri No.lu Gümrük Genel Tebliği Türkiye’de düzenlenen menşe ispat belgelerini sayar: EUR.1 ve EUR-MED dolaşım belgeleri, Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi kapsamındaki Form A ve tercihli olmayan menşei gösteren menşe şahadetnamesi. A.TR ise AB–Türkiye gümrük birliğine ait ayrı bir belgedir.
| Belge | Neyi kanıtlar | Ne zaman kullanılır |
|---|---|---|
| Menşe şahadetnamesi | Tercihsiz menşe | Alıcı, gümrüğü veya akreditif menşe ister; vergi indirimi sağlamaz |
| A.TR dolaşım belgesi | Serbest dolaşım statüsü, menşe değil | Türkiye ile AB arasında taşınan sanayi ürünleri |
| EUR.1 veya EUR-MED | Tercihli menşe | Serbest ticaret anlaşması ortakları; AB’ye tarım ve kömür-çelik ürünleri |
| Fatura üzerinde menşe beyanı | Tercihli menşe | Küçük sevkiyatlar veya onaylanmış ihracatçılar |
| Form A | GTS kapsamında menşe | Yalnızca böyle bir sistem uygulanıyorsa |
EUR-MED yalnızca Pan-Avrupa-Akdeniz menşe kümülasyonu sisteminde kullanılır. Hangi belgenin gerektiğini anlaşma ve varış ülkesinin gümrüğü belirler.
Belgeyi kim düzenler, dosya nasıl hazırlanır
149 Seri No.lu Tebliğe göre ihracatçı veya kanuni temsilcisi bilgileri Ticaret Bakanlığının elektronik sistemine girer, elektronik olarak imzalar ve menşei tevsik eden belgeleri yükler: alış faturaları, üretim kayıtları, tedarikçi beyanları. Oda veya birlik personeli bilgileri kontrol eder ve eşyanın tamamen Türkiye’de elde edildiğine, kümülasyondan yararlandığına veya üçüncü ülke girdisine rağmen menşe kuralını karşıladığına kesin kanaat getirmelidir. Onay elektronik imzayla verilir; belge gümrük müdürlüğünce vize edilince geçerlilik kazanır.
A.TR belgeleri TOBB, TESK ve TİM tarafından bastırılır, oda ve birliklerce satılır; 148 Seri No.lu Tebliğe göre oda yalnızca sattığı belgeyi onaylar, 1/2006 sayılı Karar ise belgenin ihracatçı ülke gümrüğünce vize edilmesini öngörür. Avrupa Komisyonuna göre AB, Temmuz 2024’ten bu yana QR kodlu ve ıslak imzasız A.TR belgelerini kabul ediyor. İstanbul’daki bir şirket için başvuru yeri genellikle kendi odasıdır, örneğin İTO; ücretleri Bakanlık her yıl belirler, odaya sorun.
Geçerlilik, fatura beyanı ve sonradan düzenleme
1/2006 sayılı Karar, A.TR’nin düzenlenme tarihinden itibaren dört ay içinde ithalat gümrüğüne ibrazını öngörür; daha geç ibraz ancak istisnai durumlarda veya eşya süresinde sunulmuşsa kabul edilir. Avrupa Komisyonu Pan-Avrupa-Akdeniz kuralları kapsamında EUR.1, EUR-MED ve menşe beyanları için de aynı dört ayı belirtir. 149 Seri No.lu Tebliğ tercihsiz menşe şahadetnamesi için bir geçerlilik süresi öngörmez; varış ülkesinin neyi kabul ettiğini alıcıya veya gümrük müşavirine sorun.
Bu kurallara göre sevkiyatın değeri 6.000 avroyu geçmiyorsa her ihracatçı fatura üzerinde menşe beyanında bulunabilir; onaylanmış ihracatçı ise her değer için bunu yapabilir. Onaylanmış ihracatçı statüsü odadan değil gümrükten alınan bir izindir; şartları bölge gümrük müdürlüğünüzle teyit edin.
A.TR ihracat sırasında hata, ihmal veya özel durumlar nedeniyle düzenlenmemişse, 15 inci madde gerekçesi belirtilerek sonradan düzenlenmesine izin verir ve belgeye “ISSUED RETROSPECTIVELY” şerhi düşülür; kaybolan belgenin yerine “DUPLICATE” verilir. EUR.1 için karşılık gelen usulü odaya sorun.
Tercihi kaybettiren tipik hatalar
Reddedilen belgelerin çoğu, ikinci bir okumada yakalanabilecek basit noktalarda takılır:
- varış ülkesi için yanlış belge: serbest ticaret ortağına tercihsiz menşe şahadetnamesi veya Komisyonun gümrük birliği dışında saydığı tarım ürünleri için A.TR;
- ticari fatura veya taşıma belgesinden farklı bilgiler: alıcı, kap adedi, brüt ağırlık, eşya tanımı, fatura numarası ve tarihi;
- yalnızca serbest dolaşım statüsünü gösteren A.TR’yi menşe belgesi saymak;
- 15 inci maddenin aradığı gerekçeler olmadan sonradan düzenlemeyi rutin bir yol gibi istemek;
- tedarikçi beyanlarının veya üretim kayıtlarının eksik olması, bu yüzden odanın menşei teyit edememesi;
- eşya antrepoda beklerken dört aylık sürenin dolması.
İthalat tarafında Gümrük Yönetmeliğinin 38 inci maddesi, menşe esaslı önlemlere tabi eşya için menşe ülkenin veya ihracatçı ülkenin yetkili makamlarınca düzenlenmiş menşe şahadetnamesi ister. Gümrükler Genel Müdürlüğünün 2023 tarihli yazısına göre belge, vergiler ödenmiş veya nakit teminata bağlanmışsa altı ay içinde sonradan ibraz edilebilir.
Apostil, konsolosluk tasdiki, tercüme ve akreditif
Menşe belgesi ticari belgelerle birlikte dolaşır ve alıcının bankası veya gümrüğü Türk mevzuatının aradığından fazlasını isteyebilir. Üç durum sık görülür:
- Akreditif. Banka belgeyi akreditif şartlarıyla karşılaştırır: akreditifte adı geçen düzenleyici, eşya tanımı, alıcı ve sevkiyat bilgileri. Faturadan veya konşimentodan farklı bir belge rezervdir ve ödeme gecikebilir.
- Tasdik. Bazı ithalatçı ülkeler oda belgesinin kendi konsolosluklarınca tasdik edilmesini ister, bazıları apostil kabul eder. Bu şart ithalatçı ülkeden ve akreditiften gelir; sevkiyattan önce alıcıya sorun.
- Tercüme. Alıcı, bankası veya bir mahkeme belgeyi başka bir dilde istiyorsa, düzenlenmiş belgeden yeminli tercüme yapılır, gerekirse noter onayı alınır.
Bir yazım hatasını düzeltmek için bile belgeyi düzenlendikten sonra asla değiştirmeyin: ilgili kurallar çerçevesinde odadan yeni bir belge veya ikinci nüsha isteyin. Yeni belgeyi bankaya sunmadan önce faturayla yeniden karşılaştırın.
Kaynaklar
- alomaliye.com — Gümrük Genel Tebliği (Gümrük İşlemleri) (Seri No: 149), RG 23.05.2018, sayı 30429, 01.08.2024 değişikliğiyle: md. 3–7 (mevzuat.gov.tr otomatik erişime kapalı olduğundan bu güncel kopya kullanıldı)
- eur-lex.europa.eu — AT-Türkiye Gümrük İşbirliği Komitesinin A.TR dolaşım belgesine ilişkin 1/2006 sayılı Kararı: md. 5–8, 10, 11, 15
- taxation-customs.ec.europa.eu — Avrupa Komisyonu: Türkiye, gümrük birliği ve tercihli düzenlemeler (kapsam, A.TR, QR kodlu elektronik A.TR)
- trade.ec.europa.eu — Avrupa Komisyonu Access2Markets: Pan-Avrupa-Akdeniz Konvansiyonunda menşe kuralları (EUR.1, EUR-MED, menşe beyanı, geçerlilik)
Sorular
A.TR bir menşe şahadetnamesi midir?
Hayır. 1/2006 sayılı Karara göre A.TR, eşyanın Türkiye’de veya AB’de serbest dolaşımda olduğunu gösterir ve gümrük birliği rejiminden yararlanmayı sağlar. Tercihli menşe EUR.1, EUR-MED veya menşe beyanıyla kanıtlanır.
Belge ne kadar süre geçerlidir?
A.TR düzenlenme tarihinden itibaren dört ay içinde ibraz edilmelidir; Avrupa Komisyonu EUR.1, EUR-MED ve menşe beyanları için de dört ay belirtir. 149 Seri No.lu Tebliğ tercihsiz menşe şahadetnamesi için süre öngörmez; varış ülkesine sorun.
EUR.1 yerine menşei faturada beyan edebilir miyim?
Pan-Avrupa-Akdeniz kurallarına göre her ihracatçı sevkiyat başına 6.000 avroya kadar, onaylanmış ihracatçı ise her değer için bunu yapabilir. Varış ülkesiyle yapılan anlaşmanın bu kuralları izlediğini kontrol edin.
İstanbul’daki bir şirket için belgeyi kim düzenler?
İhracatçı Bakanlığın elektronik sistemi üzerinden başvurduktan sonra oda veya ihracatçı birliği onaylar, ardından gümrük müdürlüğü vize eder. İstanbul’daki birçok şirket İTO’yu kullanır.
Mal çıktıktan sonra belge düzenlenebilir mi?
A.TR için evet: 1/2006 sayılı Kararın 15 inci maddesi hata, ihmal veya özel durumlarda gerekçe belirtilerek sonradan düzenlemeye izin verir. EUR.1 için hangi usulün uygulanacağını odaya sorun.