Türk şirketi üzerinden transit ticaret: tanım, banka belgeleri, ödemeler ve KDV
Bir Türk şirketi, malı yurt dışından satın alıp Türkiye’de serbest dolaşıma sokmadan üçüncü bir ülkedeki alıcıya satabilir. Bu rehber mevzuatın transit ticareti nasıl tanımladığını, Türk bankasının hangi belgeleri istediğini, ödeme zamanlaması ve bedeller konusunda neyin net olup neyin olmadığını, KDV ve fatura esaslarını ve beklenecek uyum sorularını anlatır.
Transit ticaret nedir
İhracat Yönetmeliğinin 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (ö) bendi transit ticareti, yurt dışında veya serbest bölgede yerleşik bir firmadan ya da antrepodan satın alınan malın, ülkemiz üzerinden transit olarak veya doğrudan yurt dışında ya da serbest bölgede yerleşik bir firmaya veya antrepoya satılması olarak tanımlar. Türk şirketi hem alıcı hem satıcıdır; mal serbest dolaşıma girmez.
Uygulamada üç yol yaygındır:
- malın satıcının ülkesinden alıcının ülkesine doğrudan sevki;
- gümrük transiti veya antrepo rejimiyle Türkiye’den geçiş;
- serbest bölgedeki bir şirketten alım veya ona satış.
Yönetmeliğin 13 üncü maddesi, uluslararası anlaşmalarla ticareti yasaklanmış veya Ticaret Bakanlığınca transitine izin verilmeyen malları ve ithalat ile ihracatı yasaklanmış ülkeleri transit ticaretin dışında tutar. Bakanlığın mevzuat sayfasına göre 2006 tarihli Transit Ticarete İlişkin Tebliğ ve ekindeki banka formu 2018’de yürürlükten kaldırılmıştır.
Bankanın istediği belgeler
Mal Türkiye’de gümrükten çekilmediği için ödemelerin dayanacağı bir gümrük beyannamesi yoktur. Banka tabloyu ticari ve taşıma belgelerinden kurar; her şubenin kendi listesi olduğundan önce bu listeyi isteyin.
| Belge | Bankaya gösterdiği |
|---|---|
| Alım sözleşmesi ve satıcı faturası | Neyin, kimden, hangi fiyata alındığı |
| Satış sözleşmesi ve alıcıya kesilen fatura | Alıcının kim olduğu, fiyat ve ödeme koşulları |
| Konşimento, CMR veya hava yolu senedi | Malın fiilen taşındığı, güzergâh ve alıcı |
| Çeki listesi, menşe şahadetnamesi, gözetim raporu | Malın kimliği ve miktarı |
| Fiyat farkı açıklaması | Satış fiyatının alış fiyatından neden farklı olduğu |
Mal tanımı, miktar ve GTİP kodu alım ve satış tarafında aynı olmalıdır. İki faturayı tek bir sevkiyata bağlayan kısa bir Türkçe üst yazı bir soru turunu önler; yabancı belgeler için tercüme gerekebilir. Belgeleri ödeme talimatından önce tek bir dosyada toplayın.
Ödeme zamanlaması ve bedel kuralları
Transit işlemde iki akış vardır: alış bedeli Türkiye’den çıkar, satış bedeli gelir. Bankalar gelen ödemenin satış faturasındaki alıcıdan, kararlaştırılan para biriminde ve fatura numarası açıklamasıyla gelmesini tercih eder. Alıcı ödemeden satıcıya ödeme yapmak öz kaynak veya finansman gerektirir; banka bunun dayanağı olan satış sözleşmesini ister.
2018-32/48 sayılı Tebliğdeki 180 günlük kural ihracat işlemlerine ilişkin bedeller için yazılmıştır (md. 3) ve incelediğimiz metinler bu kuralı transit ticarete açıkça uygulamaz. Merkez Bankası İhracat Genelgesi transit ticareti yalnızca 22 nci maddede, 5.000 ABD doları veya karşılığını geçmeyen ve bedelinin tasarrufu serbest olan işlemler arasında sayar. Gelen ödemenin nasıl işleneceğini bankanıza yazılı sorun.
Şirket İhracat 2017/4 sayılı Tebliğdeki vergi, resim ve harç istisnasından yararlanıyorsa, alış ve satış faturaları ile satış bedelinin tahsil edildiğini gösteren belge alış bedelinin transferinden itibaren 18 ay içinde bankaya sunulur (md. 16/8).
KDV ve fatura esasları
3065 sayılı KDV Kanununun 1 inci maddesi Türkiye’de yapılan teslimleri vergilendirir; 6 ncı madde ise mal tesliminin, malın teslim anında Türkiye’de bulunması halinde Türkiye’de yapılmış sayılacağını belirtir. Gelir İdaresinin KDVK-60/2011-1 sayılı sirküleri buna dayanarak yurt dışında teslim edilen malların KDV’nin konusuna girmediğini, dolayısıyla istisnaya gerek olmadığını açıklar.
Mal Türkiye’den geçiyorsa, 16 ncı maddenin birinci fıkrasının (c) bendi Gümrük Kanunundaki transit, gümrük antrepo, geçici depolama ve serbest bölge hükümlerinin uygulandığı malları istisna eder. Güzergâhınıza hangisinin uyduğunu SMMM değerlendirir. Güzergâh değişirse, örneğin mal önce bir Türk antreposuna gelirse, değerlendirme yeniden yapılmalıdır.
- Türk şirketi satış faturasını Türk usul kurallarına göre düzenler.
- Faturanın e-Fatura mı e-Arşiv mi olacağı, 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği uyarınca şirketin durumuna ve alıcıya bağlıdır.
- Satıcının yabancı faturası tercümesiyle birlikte kayıtlarda alış belgesidir.
Uyum soruları ve SMMM’nin rolü
Transit ticaret olağan bir ithalattan daha fazla soru doğurur; çünkü banka ne gümrük çıkışını ne de girişini görür. Bankalar ve muhabirleri kendi risk politikaları çerçevesinde genellikle şunları sorar:
- tam güzergâh, limanlar ve taşıyıcı;
- nihai alıcı ve nihai kullanıcı;
- malın çift kullanımlı veya diğer ihracat kontrol listelerinde yer alıp almadığı;
- işlemin neden bir Türk şirketi üzerinden yürüdüğü;
- satıcı, alıcı ve ortaklarınız arasındaki bağlantılar.
Yaptırım ve kontrol listesi taramasını bankalar kendi politikalarına göre yapar. Eksiksiz ve tutarlı cevap verin; bir sorudan kaçınmak için güzergâhı veya mal tanımını asla değiştirmeyin. İhracat Yönetmeliğinin 13 üncü maddesi yasaklı mal ve ülkeleri zaten dışarıda bırakır.
SMMM alış ve satışı, kur farklarını ve banka masraflarını kaydeder; sözleşme, fatura ve taşıma belgelerini bir arada saklar, böylece her işlem alıştan tahsilata kadar izlenebilir.
Kaynaklar
- alomaliye.com — İhracat Yönetmeliği, 06.05.2025 değişikliğini içeren güncel metin: md. 4(1)(ö) ve md. 13 (mevzuat.gov.tr otomatik erişime kapalı olduğundan bu kopya kullanıldı)
- tcmb.gov.tr — Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası: İhracat Genelgesi, md. 22
- alomaliye.com — İhracat, Transit Ticaret, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası Hakkında Tebliğ (İhracat: 2017/4), 16.02.2024 değişikliğine kadar: md. 14, 15, 16
- gib.gov.tr — Gelir İdaresi Başkanlığı: KDVK-60/2011-1 sayılı KDV Sirküleri, 3065 sayılı Kanun md. 1 ve 6
Sorular
Transit ticaret Türk mevzuatında ihracat mıdır?
İhracat Yönetmeliği transit ticareti 4 üncü maddenin (ö) bendinde ayrıca tanımlar: yurt dışından veya serbest bölgeden alınıp yurt dışına veya serbest bölgeye, Türkiye üzerinden transit ya da doğrudan, serbest dolaşıma girmeden satılan mal.
180 günlük ihracat bedeli kuralı transit ticarete uygulanır mı?
2018-32/48 sayılı Tebliğ ihracat işlemlerine ilişkin bedellerden söz eder; bu kuralı transit ticarete açıkça uygulayan bir hüküm bulamadık. Gelen ödemenin nasıl işleneceğini bankanıza yazılı sorun.
Transit satışta KDV hesaplanır mı?
3065 sayılı Kanunun 1 ve 6 ncı maddelerine göre yurt dışında teslim edilen mal KDV’nin konusuna girmez. Türkiye’deki gümrük rejimlerinden geçen mallar için 16/1-c hükmü söz konusudur; hangisinin uygulanacağını SMMM teyit eder.
Alış fiyatının altında satarsam ne olur?
Banka açıklama ister. Şirket 2017/4 sayılı Tebliğdeki istisnadan yararlanıyorsa, istisna aleyhte farka isabet eden kısım için uygulanmaz (md. 15/4).
Transit ticaret için Bakanlığın özel bir formu var mı?
2006 tarihli Transit Ticarete İlişkin Tebliğ ve formu 2018’de yürürlükten kaldırıldı. Bankalar artık kendi listeleri ve ticari belgeler üzerinden çalışır.